Vakmanschap binnen cultuuronderwijs: leren maken, voelen en kijken

Rotterdam, met 42.000 mbo-studenten de grootste mbo-stad van Nederland, profileert zich als een stad van doeners. Hier hebben handen evenveel waarde als woorden. In een tijd waarin de stad razendsnel verandert, zowel architectonisch, technologisch als cultureel, rijst de vraag: hebben we genoeg waardering voor wat we maken en voor de rol die het gemaakte speelt in onze samenleving?

Vakmanschap daagt leerlingen en makers uit om te kijken, te voelen, te maken en te reflecteren. Wat maken we? Hoe is iets gemaakt? Waarom op die manier? Welke materialen zijn gebruikt, en waarom? Wat betekent het gemaakte, in onze diverse, steeds veranderende stad? En wat leren we door het maken? In een stad als Rotterdam, waar diversiteit en maakcultuur samenkomen, is het essentieel dat leerlingen niet alleen kunst beleven, maar ook leren begrijpen, om te kunnen maken. 

Binnen cultuuronderwijs biedt vakmanschap een krachtige ingang om kunst en cultuur te benaderen: niet als iets dat buiten ons (ont)staat, maar als iets dat ons raakt via onze handen, onze ogen en onze keuzes. In Rotterdam, waar mensen uit alle delen van de wereld samenleven, brengt vakmanschap ons in contact met die diepere lagen van cultuur en creativiteit. Het stelt ons in staat om niet alleen kunst en objecten te maken, maar ook om elkaars verhalen en perspectieven te begrijpen via het proces van maken.

Vakmanschap: Kennis, vaardigheid en houding 

Vakmanschap gaat verder dan ‘technisch kunnen’. Het gaat om het verwerven van kennis, vaardigheid en houding, zoals pedagoog Gert Biesta omschrijft in zijn drieslag. Door het stellen van vragen als Wat is het materiaal? Wat geeft het materiaal je terug? en Hoe kan je ermee omgaan? maken leerlingen een zintuiglijke, bewuste ontwikkeling binnen kunst, het maken en de wereld om hen heen. Bij het verwerven van kennis blijft altijd het maken en doen centraal staan. De directe ervaring is de route om iets nieuws tot je te nemen. 

We zien de drie termen van Biesta als volgt binnen deze ontwikkeling: 

• Kennis: begrijpen van materialen, technieken en culturele contexten. 

• Vaardigheid: oefenen en experimenteren met zintuigelijke waarneming, vorm, techniek en materialiteit. 

• Houding: nieuwsgierigheid, reflectie en doorzettingsvermogen richting het gemaakte. 

Materialiteit 

Als we kennis, vaardigheid en houding ten opzichte van het gemaakte willen bevorderen in de ontwikkeling, moeten we het ook hebben over materialiteit.

Materialiteit verwijst naar de eigenschap om te zijn, verband te houden met of te bestaan ​​uit een materiaal. Het omvat het gebruik van 'materialen' bij het maken, vormen of creëren van iets. Het concept van materialiteit houdt in dat als we de materie waaruit een kunstwerk is gemaakt veranderen, we onvermijdelijk ook de betekenis (of boodschap) en de uitdrukking ervan veranderen. 

Materialiteit is niet altijd neutraal. Onze culturele achtergrond beïnvloedt hoe wij materialen kiezen, gebruiken en ervaren. Een Japanse benadering kan bijvoorbeeld subtiliteit en eenvoud in materiaalgebruik benadrukken, terwijl een Rotterdamse straatcultuur juist rauwheid en improvisatie omarmt. 

Vakmanschap biedt daarom ook ruimte voor de culturele wederkerige dialoog: hoe verschilt onze blik op het gemaakte door wie wij zijn en waar we vandaan komen? 

Vakmanschap en de stad 

Vakmanschap in Rotterdam betekent dus ook: leren werken in een stedelijke realiteit waar veel culturele invloeden samenkomen. In elk onderwijsniveau, maar voornamelijk binnen vmbo en mbo, waar de focus op de praktijk ligt, biedt vakmanschap leerlingen de ruimte om: 

• Zichzelf cultureel én professioneel te ontwikkelen. 

• Bewust te worden van de invloed van cultuur op materialen, technieken en waarderingen. 

• Bruggen te bouwen tussen verschillende culturele perspectieven door middel van maken, meemaken en reflecteren. 

Vakmanschap leert ons dat materialen en het gemaakte niet neutraal zijn: ze dragen geschiedenis, identiteit en verhalen in zich​.